فناوری جایگزین معلم نیست، ابزاری برای توانمندسازی اوست

فرامرز آژنگ | ۱۳۹۳/۰۸/۱۰ |
گزارش تفصیلی از نخستین نشست پُرسا با موضوع فاوا

به گزارش عیارآنلاین، مهندس نوید ادهم در آغاز سخنان خود ضمن ابراز تشکر از برنامه‌ریزان نشست و تأکید بر نیاز آموزش و پرورش به چنین نشست‌هایی، یکی از اشتباهات استراتژیک در این سه دهه را کوچک انگاری آموزش و پرورش دانست. به اعتقاد وی، رشد و توسعه کشور در زیر ساخت‌های اقتصادی و یا دانشگاه‌ها جستجو شده است، اما بر اساس تجربه کارشناسی، باید از مهدکودک، پیش‌دبستانی و دبستان آغاز کرد؛ چرا که موتور اصلی توسعه و پیشرفت انسان است. سنین کودکی و نوجوانی بهترین دوره برای به سامان کردن باورها و شایستگی‌ها است و ما باید از این دوره آغاز کنیم؛ کاری که بسیاری از کشورها از جمله کره جنوبی، ژاپن، فنلاند و هنگ‌کنگ انجام دادند.

دبیر کل شورای عالی آموزش و پرورش در ادامه به‌ضرورت ورود محافل علمی و دانشگاهی به موضوع فناوری اطلاعات و ارتباطات و آموزش و پرورش اشاره و ابراز امیدواری کرد که این قبیل از مباحث در آینده موضوع مقالات و پایان‌نامه‌های دانشگاهی قرار گیرد.
نوید ادهم اذعان نمود که سند تحول بنیادین آموزش و پرورش به‌عنوان یک سند راهبردی و چشم‌انداز برای آموزش و پرورش است مبتنی بر مطالعات پشتیبان قابل توجهی تدوین گردیده است، به معرفی مجموعه مبانی نظری سند تحول بنیادین را به‌عنوان زیربنای سیاست‌گذاری و تحول در آموزش و پرورش کشور پرداخت و مطالعه آن را به دانشجویان مرتبط با این رشته و علاقه‌مند به حوزه مطالعات نظری توصیه نمود.
به تصریح وی، نقشه راه (Action plan) حاوی اهداف عملیاتی و راهکارها ذیل مبانی نظری تهیه شده است و اگر بخواهیم به چرایی ها و چگونگی‌ها بپردازیم، باید از مبانی نظری سخن بگوییم.
ایشان ضمن تأکید بر لزوم همخوانی فلسفه وجودی آموزش و پرورش با فلسفه وجودی انقلاب اسلامی، تدوین سند تحول توسط کارشناسان و مجربان را راهی برای این همسوسازی دانست و افزود: امروزه این سند به‌عنوان یک قانون اساسی برای تصمیم‌گیری‌های ریز و درشت آموزش و پرورش در اختیار ماست.
وی در ادامه با اشاره به گسترده بودن بحث فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) در آموزش و پرورش، بحث خود را ناظر به ارائه تصویری کلی از فاوا در سند مذکور دانست.
به بیان مهندس نوید ادهم تحول بنیادین «تغییر ریشه‌ای و عمیقِ همه‌جانبه، نظام‌مند و آینده‌پژوهانه مبتنی بر آموزه‌های دینی و معارف وحیانی» است که برای تحقق این امر، باید نظریات تربیتی آموزش و پرورش بازخوانی و بازتولید بشود. امروز اکثریت قریب به‌اتفاق نظریاتِ نظام آموزش و پرورش وارداتی است. باید این‌ها را بومی‌سازی کرده و نظریه تعلیم و تربیت اسلامی تولید نماییم که البته در این بخش، با کاستی‌های جدی روبرو هستیم. اگر قرار است که این اتفاق بیفتد خیلی از موارد باید در آموزش و پرورش تغییر نماید. یکی از این موارد، ساحت های شش‌گانه تعلیم و تربیت متأثر از ساحت‌های وجودی انسان است. سند مدعی است که بخشی از این راه را رفته است.
به اعتقاد نوید ادهم، «تمرکز بر انتقال دانش به ذهن شاگردان» یکی از کاستی هایِ امروز آموزش و پرورش است. از این رو هر چند حیطه شناختی، دانش، معلومات و محفوظات نیاز است، اما تأکید صرف بر آن‌ها کافی نیست؛ ما باید به ابعاد دیگر وجودی انسان که در سند تحت عنوان «ساحت های تربیتی» آمده است، بپردازیم. بنا به سند، برای زندگی انسان و در نتیجه تربیت شش ساحت می‌توان در نظر گرفت، از جمله «تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی»، «تربیت اجتماعی و سیاسی»، «تربیت زیستی و بدنی»، «تربیت هنری و زیباشناختی»، «تربیت اقتصادی و حرفه‌ای» و «تربیت علمی و فناورانه» که بحث این جلسه ناظر به این ساحت اخیر است.
سند تحول مدعی است که نظام آموزش و پرورش باید بتواند استعدادهای فطری بچه‌ها را در همه ساحت‌های شش‌گانه شناسایی و شکوفا کند تا آن‌ها در همه این ساحت‌ها از یک سری شایستگی‌ها (اعم از دانش، بینش و رفتار) برخوردار باشند.

دبیر شورای عالی آموزش و پرورش با اشاره به ساحت تربیت علمی و فناورانه افزود: دانش آموزان باید به‌گونه‌ای تعلیم و تربیت ببینند که فهم، دانش و مهارت علمی و فناورانه پیدا کنند. تربیت فناورانه باید در این سیستم حاصل بشود. «کسب شایستگی ها برای شناخت، بهره گیری و توسعه نتایج تجارب متراکم بشری در عرصه علم و فناوری» تعریفی است که سند تحول بنیادین از ساحت علمی و فناورانه ارائه می‌کند.

مهندس نوید در ادامه ی سخنان خود به پیش‌فرض هایی اشاره نمود که رویکرد فناوری اطلاعات و ارتباطات حاکم بر سند را روشن می‌کند. این پیش‌فرض‌ها عبارت‌اند از:

۱-استفاده از فاوا در آموزش و پرورش امروز یک الزام است، نه یک اختیار.

در بدو ورود فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی از جمله کامپیوتر به کشور، عده‌ای به مخالفت با آن می‌پرداختند و معتقد بودند نباید از این‌ها در نظام آموزش و پرورش کشور استفاده کنیم. به‌زعم ما دوره بحث های مبنی بر استفاده یا عدم استفاده از کامپیوتر و اینترنت و… گذشته است. در شرایط امروز، فاوا یک الزام و اجبار است، نه انتخاب و ما نمی‌توانیم از مواجهه با آن سرباز بزنیم؛ لذا باید در آموزش و پرورش به‌طور جدّ به آن توجه کنیم.

۲-نگاه فرصت‌آفرینی به فاوا به جای نگاه تهدیدآمیز

پدیده فناوری اطلاعات و ارتباطات مثل سایر فناوری ها هم فرصت است و هم تهدید؛ اما در سند نگاه فرصت‌آفرینی به این دسته از فناوری‌ها بر نگاه تهدیدی آن غلبه دارد. لذا جمع‌بندی ما این بوده که به فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی نگاه مثبت داشته باشیم.
سند تحول در بحث فاوا، بر «استفاده هوشمندانه» از این پدیده تأکید دارد که این عبارت کلیدی است. البته امروزه در آموزش و پرورش ما «مدارس هوشمند» یا همان «smart schools» مصطلح شده است و به کار می‌رود، ولی باید دقت داشت که این عبارت در سند تحول به کار نرفته است. ضمن اینکه بر اساس همین رویکرد حاکم بر سند، چنین معنایی را درست نمی‌دانیم. به اعتقاد ما هوشمندی مدرسه به بینش و مهارت مدیر، معلم و روش‌ها و فرآیندهای حاکم در مدرسه وابسته است، نه وارد شدن چند دستگاه و کامپیوتر به مدرسه.

۳- هم رويكرد ابزاري به فاوا در آموزش و پرورش و هم رويكرد پارادايمی و تمدن ساز

نسبت به فناوری دو رویکرد «رسانه‌ای-ابزاری» و «پارادایمی» وجود دارد که در رویکرد اول، استفاده از فناوری به‌عنوان یک رسانه برای تسهیل فرایند یاددهی و یادگیری در مدارس و کنار دست معلم مورد توجه است و سند هم به چنین نگاهی توجه دارد. اما مهم‌تر از آن نگاه پارادایمی و تمدن‌ساز است. بر اساس این رویکرد، فناوری از چنان قابلیت و قدرتی برخوردار است که نظام آموزش و پرورش را وارد یک دنیای جدید می‌کند و همه‌چیز اعم از مبانی، اصول، روش‌ها، فرآیندها، خواسته‌ها و حتی ارزش‌های آموزش و پرورش را تغییر می‌دهد. به اعتقاد ما، آموزش و پرورش با دنیای فناوری و بدون دنیای فناوری، دو آموزش و پرورش با فلسفه، مبانی، اصول، روش، فرآیند و خروجی جداگانه هستند. این رویکرد در نگاه حاکم بر سند نسبت به فناوری غلبه دارد.

۴-مصونیت سازی به‌جای محدودیت آفرینی در فضای مدارس

در احکام سند نگاه مصونیت سازی بر محدودیت آفرینی نسبت به فناوری‌های جدید اطلاعاتی و ارتباطاتی غلبه دارد. البته نمی گوییم فیلترینگ نباید باشد، چون به هر حال همه جای دنیا بنا به فراخور حال خودشان محدودیت هایی را اعمال می‌کنند.

به‌زعم ما رسالت آموزش و پرورش محدودیت آفرینی نیست، مصون‌سازی است؛ یعنی درونی کردن فیلترها در انسان. شایستگی هایِ ندیدن ها، نشنیدن ها و مدیریت خویشتن باید در درون انسان نهادینه بشود، نه بیرون او. رسالت آموزش و پرورش، تربیت کردن دانش‌آموزان است و باید در مدرسه توانایی انتخاب‌گری را تحت نظارت مدیر و مشاور تمرین کنند. اگر مجال انتخاب‌گری را از بچه ها بگیریم، دیگر در بزرگ‌سالی برای آن‌ها این مجال نیست و امکان دارد خطرات زیادی فراروی آن‌ها قرار بگیرد. لذا در سند تحول تأکید بر مصونیت آفرینی را اصل قرار داده‌ایم.

۵- نگاه تقويتي و توانمندساز به معلم، نه نگاه جايگزين به معلم

نگاهی را که در آن فناوری جایگزین معلم بشود، قبول نداریم. طبق تعابیر به کار رفته در سند، فناوری «توانمندساز، تقویت‌کننده و کمک کننده»  است، ولی هیچ‌چیز نمی تواند جای معلم را بگیرد. آنچه در ارتباط رو در رو منتقل می شود، به هیچ وجه توسط رسانه ها قابل انتقال نیست؛ لذا به مجالست و مصاحبت معلم و شاگرد نیاز داریم. البته باید بپذیریم که نقش معلم در فضایی که فاوا وارد شده و در فضایی که وارد نشده، متفاوت است، همان‌طور که نقش کتاب و سایر عناصر تربیتی و برنامه درسی متفاوت خواهد بود.
رویکرد سند بر افزایش سواد دیجیتال و رسانه ای در دانش آموزان برای مواجهه هوشمندانه با این فناوری است. دانش آموزان برای مصون‌سازی باید سواد اینترنتی و رسانه ای پیدا کنند و این سواد هم اقتضائاتی مانند تفکر انتقادی و خلاق دارد. امروز در آموزش و پرورشِ ما تفکر نقاد آموزش داده نمی شود، لذا باید مکانیسمی را فراهم کنیم که دانش آموزان نقد کردن و نقد پذیرفتن را در کلاس درس تمرین نمایند. باید برای عدم مواجهه انفعالی دانش آموزان با حجم بالای اطلاعات این اتفاق بیفتد. آن‌ها باید بلد باشند که سره را از ناسره تشخیص داده و اطلاعاتی را که در اینترنت وجود دارد، «وحی منزل» ندانند.

۶-استفاده حداکثری از مشارکت بخش غیردولتی

برای بهره‌گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش، همه¬ی مسئولیت این بار را نمی توان بر دوش بخش دولتی و مدیر مدرسه و معلم قرار داد. آموزش و پرورش باید توانایی استفاده از ظرفیت شرکت‌ها و مؤسسات تولیدی را داشته باشد.
دبیر کل شورای عالی آموزش و پرورش در پایان این بخش از سخنان خود به‌عنوان جمع بندی بیان نمود که مدرسه ی ما باید صالح باشد. یکی از ویژگی های مدرسه صالح راجع به فناوری است. از این رو مدرسه ای که توانایی استفاده خوب و هوشمندانه از فناوری را نداشته باشد، مورد تأیید این سند نخواهد بود. توسعه فاوا در برنامه درسی هم باید تا حدی ادامه یابد که پرورش روحیه اجتماعی دانش آموزان را به مخاطره نیندازد. هویت فردی و فردگرایی در بچه ها نباید بیش از حد پُررنگ بشود. این خطر امروز ما را تهدید می کند. یکی از وظایف ما در آموزش و پرورش، تقویت هویت جمعی است.
در ادامه جلسه دانشجویان، کارشناسان و حاضرین در جلسه در جلسه به بیان دیدگاه‌ها، پرسش‌ها و نقاط ابهام موجود در بحث پرداختند. مهندس نوید ادهم و آقای رعنایی و کشاورز نیز به فراخور پرسش‌ها و نکات مطرح شده، توضیحاتی را ارائه نمودند.

فایل ارائه جناب مهندس نوید ادهم را می‌توانید از اینجا دانلود کنید.