تسهیلاتی که می‌تواند نخبگان را پرواز دهد!

زکریا حسینی | ۱۳۹۴/۰۱/۲۵ |
«بنیاد نخبگان نیروهای مسلح»، فرصتی که شاید تبدیل به تهدید شود!

بعد از تاکید مقام معظم رهبری مبنی بر استفاده بهینه از ظرفیت­های علمی نخبگان برای توسعه و تعالی کشور، آیین­ نامه­‌هایی جهت «ارائه تسهیلات خدمت نظام وظیفه به نخبگان»، تدوین شد. «بنیاد نخبگان نیروهای مسلح» متولی بکارگیری افراد نخبه در کل نیروهای مسلح است، به این صورت که تمامی طرح­های پژوهشیِ کسری و یا جایگزین خدمت، باید به تایید این نهاد برسد. به نظر می‌رسد ناکارآمدی ساز و کارهای موجود در این نهاد می­تواند خطرات بسیاری را متوجه کشور نماید.

ناکارآمدی ساختار و فرآیندها، علاوه بر اتلاف منابع انسانی متخصص، ضعف در استفاده از ظرفیت عظیم نخبگان را نشان می­دهد. متاسفانه این موضوع به صورت آرام و پنهان، در حال تبدیل شدن به نماد بی­‌کفایتی نظام در اذهان نخبگان است و قطعا می­تواند روند مهاجرت نخبگان را نیز تشدید نماید.

نخبگانی که به گفته امام خمینی (ره) نباید در پیچ و خم کوچه­های اداره­ها، خسته و ناتوان می­شدند [۱]، متاسفانه این روزها در پیخ و خم جدیدی خسته و نالان‌اند! دانشجویان تحصیلات تکمیلی گرفتار شده در این پیچ و خم طولانی، با سه دسته از مشکلات روبرو هستند: الف) مشکلات اجرایی- اداری، ب) مشکلات علمی- تخصصی و ج) مشکلات رویکردی.

دسته اول مشکلات، عواملی است که در ظاهر کار نمایان بوده و موجب اتلاف وقت نخبگان می­شود. این عوامل نمایانگر ناکارآمدی فرآیندهای اداری موجود است و احساس نارضایتی متناسب با خود را در پی دارد. عوامل دسته دوم، نمایانگر ضعف تخصصی در بکارگیری هستند و مهمترین اثر آنان، کاهش اثربخشی مفید فعالیت نخبگان و هدر رفت منایع انسانی متخصص خواهد بود. دسته سوم مشکلات نیز، نشانگر رویکردهای ناصواب در برنامه­ریزی‌هاست. این دسته از عوامل، اگرچه به صورت مستقیم با نخبگان در تماس نیستند، اما منبع اصلی برنامه­ریزی­ها خواهند بود و ضعف در رویکردها، موجب نقصان در برنامه­ها خواهد شد.

لازم به ذکر است که گرچه دسته اول مشکلات سطحی بوده و حل سریع آنان، بخش زیادی از نارضایتی­ها را کاهش خواهد داد، اما باید توجه نمود که مشکلات دسته دوم و سوم به لایه­های زیرین مربوط است و در بلندمدت، اثرات مخرب­تر و ناامیدی بیشتری در نخبگان، به همراه خواهند داشت.

در ادامه، هر یک سه دسته مذکور، به صورت دقیق­تر تبیین می­شود:

الف) مشکلات اجرایی

این مشکلات به سه عنوان کلی قابل تقسیم است:

۱) ضعف شدید اتوماسیون اداری؛ اگرچه شروع ساعت اداری، ۸ صبح است، ولی افراد از ساعت پنج صبح (و بعضا از ساعت سه) مقابل درب بنیاد صف می­کشند. معمولاً خیل عظیمی از افراد در انتظار فرارسیدن نوبت خود هستند و این انتظار به طور میانگین ۳ ساعت طول می­کشد و همچنین آغاز تا انجام فرآیند تعریف شده، نیازمند مراجعات مکرر است. نکته قابل توجه آنکه افراد زیادی از شهرستان مراجعه می­کنند و متاسفانه بعضا قبل از مراجعه آنان، شماره­دهی به اتمام می­رسد؛

۲) عدم برخورد نخبگانی؛ متاسفانه مشابه نهادهای نظامی دیگر، برای پاسخگویی به مراجعه­کنندگان، از سربازان کم­سوادی استفاده می­شود که با ادبیات تعامل متشخصانه با نخبگان آشنا نیستند؛

۳) تمرکز شدید ستاد در تهران؛ در حال حاضر ستاد مرکزی این فعالیت در تهران مستقر است و همه دستگاه­های موجود در شهرستان نیز ذیل یکی از شاخه­های تهران تعریف شده­اند. این امر باعث طولانی­­تر شدن فرآیند اداری دانشجویان غیرتهرانی و همچنین مراجعه چندباره آنان به پایتخت می­شود.

ب) مشکلات علمی:

این مشکلات به دو دسته کلی قابل تقسیم هستند:

۱) روشن نبودن منظومه مسائل و نقشه پژوهشی برخی دستگاه­ها: اگرچه به ادعای دستگاه­ها، عناوین تعریف شده جزو اولویت­های پژوهشی دستگاه مربوطه‌اند، اما در عمل، مشخص نبودن اولویت­ها، فرآیند اخذ و انجام پروژه را تبدیل به مسیری تصنعی نموده است و نتیجه­ای جز تزئین قفسه پژوهش­ها در بر ندارد.

۲) ضعف در داوری پروژه­ها: در حال حاضر هر پروژه در دستگاه مربوطه داوری و مدت کسری آن به ستاد پیشنهاد می­شود، سپس داوری نهایی توسط بنیاد انجام می­گیرد. یک یا دو داور حاضر در بنیاد، وظیفه قضاوت نهایی درمورد پروژه تمامی رشته­ها را بر عهده دارند. متاسفانه یکی ازکارهای این داوران، کاهش مدت کسری پیشنهاد شده است و این موضوع، نتیجه منطقی عدم تخصص­گرایی در داوری است.

ج) مشکلات رویکردی:

در این زمینه، معضل اساسی توجه به «افراد نخبه» به جای «فعالیت نخبگانی» در ارائه پروژه‌هاست­. اخذ پروژه جایگزین خدمت، نیازمند احراز شرایط نخبگی در بنیاد ملی نخبگان است. شرایط احراز که عمدتا بر اساس معدل دانشگاه یا رتبه المپیاد و کنکور است، ارتباط مستقیمی با فعالیت نخبگانی ندارد و بعضا موجب تحمیل افراد غیرمتخصص به ساختار خواهد شد. برای دریافت پروژه کسری خدمت نیز فرد حتما باید دانشجوی تحصیلات تکمیلی باشد که موجب محرومیت دانشجویان توانمند مقطع کارشناسی خواهد شد.

***

برای اصلاح این معضلات به نظر می­رسد دو اقدام جدی می­تواند تمامی مشکلات ایجاد شده را مرتفع نمایند:

  1. «ایجاد اتوماسیون اداری»: ضمن توجه به محدویت­های امنیتی، ضرورت دارد که هم زیرساخت برخط و هم اتوماسیون داخلی بنیاد نخبگان نیروهای مسلح فراهم شود تا با کمترین مراجعه حضوری، درخواست متقاضیان بررسی شود. این راه­حل می­تواند مشکلات دسته اول را تا حد بسیار زیادی حل نماید.
  2. تعیین نیازهای علمی ـ پژوهشی دستگاه­های مرتبط و «تعریف نیازمحورانه پژوهش­ها»: به نظر می­رسد گره اصلی مشکلات دسته دوم و سوم، در این موضوع خلاصه می­شود. اگر دستگاه­ها، نسبت به خروجی پژوهش­ها احساس نیاز حقیقی داشته باشند، به طور منطقی بر اساس قابلیت افراد در انجام فعالیت نخبگانی، بکارگیری صورت خواهد گرفت و نه احراز شرایط نخبگی؛ و این موضوع رفع مشکل رویکردی را در پی خواهد داشت. همچنین فرآیند داوری تخصصی سامان خواهد گرفت و این مهم کمک به عادلانه­تر شدن فرآیند می­نماید. بر این اساس ضرورت دارد، نقشه­های کلان پژوهشی ترسیم شده و ضمن رعایت مسائل امنیتی، عناوین پژوهشی مشخص شوند.

پی‌نوشت‌:

[۱]: «مهم­ترین عامل در کسب خودکفایی و بازسازی، توسعه مراکز علمی و تحقیقاتی و تمرکز و هدایت امکانات و تشویق کامل و همه جانبه مخترعین و مکتشفین و نیروهای متعهد و متخصص است که شهامت مبارزه را دارند و از لاک نگرش انحصاری علم به شرق و غرب درآمده و نشان داده­اند که می توانند کشور را روی پای خود نگهدارند انشاءا… این استعدادها در پیچ و خم کوچه­های اداره­ها خسته و ناتوان نشوند»- پیام امام خمینی (ره) در ۱۱ مهر ۱۳۶۷